تنوع زیستی یک ویژگی مهم زندگی و حیات است که بر اساس گوناگونی وسیع گیاهان و جانوران تبیین شده است. تنوع زیستی یک منبع تجدید ناشدنی است که از دست دادن آن غیرقابل جبران خواهد بود. اهمیت روزافزون تنوع زیستی بخاطر نقش آن در حفظ ثبات اکوسیستم هاست. زیرا در یک اکوسیستم هر چه تنوع گونه اي بیشتر باشد زنجیره هاي غذایی طولانی تر و شبکه هاي حیاتی پیچیده تر گردیده و در نتیجه محیط پایدارتر و از شرایط خودتنظیمی بیشتري برخوردار میگردد.

تنوع زیستی چیست؟

ترکیب جامعه از نظر گونه های مختلف جانوران و گیاهان، تنوع زیستی، یا Biodiversity گفته می شود. تنوع زیستی بخش حساسی از سرمایه های طبیعی است که خوراک، پوشاک، مسکن و بسیاری از داشته های انسان را تأمین می کند و روند آن با سرازیر شدن میلیاردها دلار سود به بازارهای اقتصادی جهان، همچنان ادامه دارد. تنوع زیستی علاوه بر امکان سازی توسعه کشاورزی، سازگاری فراهم ساز گونه های فاقد امکانات را با شرایط جدید همراه دارد؛ به عبارت آسان تر تنوع زیستی نوعی بیمه طبیعت در برابر حوادث ناگوار به شمار می رود.

تنوع زیستی همان؛ گوناگونی حیات، مجموعه ای از موجودات زنده به شکل های متفاوت، وجود تمام مخلوقات الهی با نظم ذاتی بر روی کره زمین، یک تک سلولی در اعماق اقیانوس، یا یک بوته گوجه فرنگی روی خاک، یا یک آهوی زیبا در دشت، تفاوت در ژن های به وجود آورنده یک گونه یا تمام گونه ها، تفاوت در شکل و نوع درختان یک جنگل، جانوران یک بیشه، یا ساختمان بدن یوزپلنگ، تفاوت رنگ چشم و موهای فرزند با والدین خود، حکمت مجسم خالق بی همتاست.

تنوع زیستی به معنی تنوع حیات در سه سطح زیر قابل بررسی است، در واقع این سه سطح اصطلاحاتی تفکیک کننده براي سهولت درك و شناخت هستند.

تنوع ژنتیکی: به معنی تنوع ژنتیکی موجود در درون جمعیت ها یا گونه هاي گیاهان و جانوران است.

تنوع گونه اي: تنوع گونه اي، تعداد گیاهان و حیوانات مختلف را در مقیاس محلی، منطقه و جهانی توصیف میکند.

تنوع اکوسیستم: مقصود از آن تنوع زیستگاه ها، جوامع زیست شناختی و اکوسیستم هایی است که کره زمین را میسازند.

 

 

تنوع گونه اي و اجزاي آن

یکی از شاخص هاي تنوع زیستی که در ارزیابی زیستگاه ها از آن استفاده زیادي میکنند شاخص تنوع گونه اي است. که به مفهوم تعداد گونه هاي موجود در یک محدوده جغرافیایی است. که با افزایش تعداد گونه هاي موجود، تنوع افزایش میابد. اکوسیتم هاي متنوع تر، شامل گونه هاي زیادتري هستند و در نتیجه تنوع بالایی دارند. میزان تنوع گونه اي به ثبات محیط زیست بستگی دارد. از آنجایی که این ثبات در اجتماعات و اکوسیستم هاي مختلف، متفاوت است و ضعیت تنوع گونه اي نیز در این مناطق دستخوش تغییرات محیطی خواهد شد. به همین دلیل تنوع گونه اي اهمیت زیادي در بررسی عملکرد و دخالت هاي انسانی در سیستم هاي طبیعی دارد.

دلایل اهمیت تنوع زیستی

کاهش تنوع زیستی خطر انقراض گونه ها را افزایش میدهد. در یک اکوسیستم هر چه تنوع گونهاي بیشتر باشد زنجیره هاي غذایی طولانی تر و شبکه هاي حیاتی پیچیده تر گردیده و درنتیجه محیط پایدارتر و از شرایط خودتنظیمی بیشتري برخوردار میگردند. هر یک از گونه ها نقش اساسی و حیاتی در زنجیره هاي غذایی اکوسیستم ها دارند، و از دست رفتن یک گونه به صورت زنجیره اي روي دیگر گونه ها در زنجیره ها و شبکه هاي غذایی تاثیر خواهد گذاشت. ازاین رو با نابودي یک گونه تعادل حیاتی در طبیعت به هم میخورد.

رویشگاهی که تنوع زیستی بیشتري داشته باشد، پایداري اکولوژیکی و حاصل خیزي بیشتري را خواهد داشت و یک اکوسیستم پایدار و پویا بود. در نتیجه تنوع زیستی در هر منطقه را باید کلید پایداري و سلامت محیط زیست طبیعی در آن به حساب آورد.

دلایل اهمیت مطالعه و بررسی تنوع زیستی

1- تنوع زیستی، ضامن بقا و پایداري اکوسیستم هاي جنگلی بوده و به عنوان شاخصی براي مقایسه وضعیت اکولوژیک اکوسیستم هاي جنگلی به کار میرود.

2- بررسی تنوع زیستی میتواند ابزاري مناسب به منظور تصمیم گیري ها در مدیریت جنگلها به شمار آید.

3- داشتن اطلاعات کافی در مورد تنوع زیستی گیاهی براي تصمیم گیري هاي مدیریتی و حفاظتی و همچنین ارائۀ نظریه ها و توصیه ها مورد نیاز است.

4- با توجه به تأثیري که تنوع بر عملکرد، پویایی و پایداري اکوسیستم دارد، مطالعه و بحث راجع به آن امري ضروري است.

 

 

تهدیدات کاهش تنوع زیستی

با تخریب زیستگاه هاي جانداران به دست انسان

با تخلیه زباله ها و پساب ها در رودخانه ها و دریاها

با استفاده بیش از حد از آفت کش ها

با بهره برداري بیش از حد از منابع زنده (نظیر درختان، آبزیان و ...)

با قربانی شدن گونه هاي گیاهی و جانوري به پاي توسعه شهري و صنعتی

با انجام توسعه بدون ملاحظات زیست محیطی

با انتقال گونه هاي گیاهی و جانوري به نقاط دوردست

پیامدهاي نابودي تنوع زیستی

کاهش فرصت ها براي کسب درآمد، سلامت، آموزش و زندگی بهتر

کاهش ماهی ها در دریا یعنی غداي کمتر براي بقا

کمبود آب تمیز

کمبود منابع جنگل مانند غذا و گیاهان دارویی

در طولانی مدت، درآمد کمتر براي جوامعی که خود جزء فقیرترین کشورهاي جهان هستند.

 

نتیجه گیری : تنوع زیستی پایه و اساس حیات زمین را تشکیل میدهد و یکی از مفاهیم مهم در اکولوژي پوشش گیاهی است. تنوع با پایداري اکوسیستم در ارتباط است. پایداري اکوسیستم را می توان در در ارتباط با تنوع زیستی توضیح داد. بطوری که تنوع زیستی بالاي اکوسیستم ها نشان دهنده پایداري بیشتر آن اکوسیستم هاست و به معنی افزایش محصولات غذایی براي انسان و نیز تنوع گونه هاي جانوري به معنی پایداري محیط زیست در جهت تعادل طبیعت است و امکان بسیار گسترده اي را فراروي نسل هاي روبه رشد آتی فراهم میکند.

اما در حال حاضر سرعت نابودي گونه هاي گیاهی و جانوري در اثر فعالیت هاي انسان، بویژه کشاورزي و صنعتی بالا بوده و این موضوع کارکرد نظام هاي اکولوژیک را که با پایداري همراه است به مخاطره انداخته است. به همین جهت مطالعه تنوع زی ستی و حفاظت از آن در سال هاي اخیر مورد توجه بوم شناسان بوده و از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار گرفته است. (باده یان, ضیاءالدین و پروانه یوسفوند، ۱۳۹۶)

منابع :

باده یان, ضیاءالدین و پروانه یوسفوند، ۱۳۹۶، مفهوم و اهمیت تنوع زیستی در پایداری اکوسیستم ها، چهارمین کنفرانس بین المللی برنامه ریزی و مدیریت محیط زیست، تهران، دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران